Stomend door de Balkan

In april 2016 trokken Hans Valkenaers en uw webmaster richting Balkan om in Bulgarije en Servië te gaan genieten van de fantastische spoorwegsfeer die daar nog heerst. Voorafgaand aan de reis werd geïnformeerd of er in Bulgarije stoomtreinen zouden rijden in deze periode. Die kans was zeker niet onbestaande, want de Bulgaarse spoorwegen (BDZ) brengen meer en meer rijvaardige stoomlocomotieven in rijvaardige toestand. We hadden geluk: de Bulgaarse tourorganisator "Ulpia" die wel vaker meerdaagse stoomtreinritten organiseert voor buitenlandse groepen, wist ons te melden dat enkele Duitsers een private tour zouden organiseren met drie stoomlocomotieven. Reisorganisator "Ulpia" heeft voor ons de Duitse organisatoren gecontacteerd en die waren akkoord om ons aan een deel van het programma te laten deelnemen "als we op een dag nog eens iets in België zouden organiseren met stoom". We zijn hen hier uiteraard enorm dankbaar voor en hopen met hen mee dat er binnenkort in België nog eens iets georganiseerd kan worden.

Een week voor de stoomsafari hadden we al de mogelijkheid om de werkplaats van de BDZ in Sofia te bezoeken. In deze werkplaats staan verschillende stoomlocomotieven die al gerestaureerd zijn of nog gerestaureerd zullen worden. Het werd fotografisch een erg succesvol bezoek, maar het gaf ons ook de kans om met het personeel kennis te maken dat zowel de locomotieven restaureert als ermee rijdt. Geweldig om hun passie voor stoomtractie te zien!

Na ons bezoek aan Servië (zie Kennedy's in Servië en De Volga op het spoor) keerden we terug naar Bulgarije om ons daar op stoomtreingeweld te concentreren. Eerst werd gedurende twee dagen de mooie Rhodopenlijn bereden met smalspoorlocomotief 609.76. Hierna konden we de 16.27 (een voormalige BR42) en de fantastische 46.03 (bijnaam "grootmoeder beer") in actie beleven. De 46.03 maakte daarbij een indruk die alle superlatieven overtreft: deze machine met 6 gekoppelde assen (!) is niet alleen de grootste tenderlocomotief van Europa, maar heeft bovendien een bijzonder stoer geluid. Om u een idee te geven: toen ze in dubbeltractie reden, werd de 16.27 onhoorbaar, eenmaal dat de regulateur van de 46.03 werd geopend! We mochten deze laatste twee locomotieven in actie beleven op het schitterende traject tussen Most en Podkova, een traject waar uw webmaster al een tijd stoomtractie op wilde beleven.

Uw webmaster was al langer fan van Bulgarije (foto's van vorige reizen zullen op een dag nog wel online komen...) en dat gevoel werd deze reis bevestigd. Fantastisch om de knappe stomers in zulke mooie landschappen te kunnen fotograferen. Nogmaals een grote dankjewel aan zowel "Ulpia" als de Duitse organisatoren om ons de kans te bieden om een deel van dit programma mee te kunnen maken.

° 28/03/16
Deze voormiddag bezoeken we de werkplaats van de BDZ in Sofia. De ingang straalt meteen de sfeer uit die we in West-Europa zo hard moeten missen... Let zeker ook even op de knappe MAZ-5429 op de achtergrond.
In de grote loods van deze werkplaats bevindt zich een rolbrug om de locomotieven naar het juiste spoor te brengen voor onderhoud. Weemoedig denkt uw webmaster aan de fantastische tijd in Antwerpen-Dam, een werkplaats die qua sfeer zeker niet moest onderdoen voor de knappe werkplaats in Sofia. Terug naar de orde van de dag... Achter de rolbrug zien we 3 stomers: links en in het midden staan de sneltreinlocomotieven 01.23 en 05.01, rechts staat de 46.03. Deze laatste locomotief zullen we over een dikke week in actie beleven.
In een hoek van de werkplaats vinden we de smidse. Deze wordt vooral nog voor stoomlocomotieven gebruikt en dat is er ook aan te zien. Zowat de hele ruimte ligt vol met oververhitterelementen, leidingen die normaal in de vlampijpen gemonteerd zitten en waarin de stoom nog een pak heter wordt gemaakt vooraleer naar de cilinders te worden gejaagd. Op die manier bezit de stoom nog een hogere energie en kan het rendement van de locomotief dus worden opgedreven.
Deze smidse kan zo het museum in! Hebt u enig idee waar al dit gereedschap voor dient?
Gewerkt zal er worden! Twee arbeiders doen goed hun best om op het aambeeld een stuk staal in de juiste vorm te kloppen.
° 04/04/16
Vandaag bevinden we ons op de enige nog in gebruik zijnde smalspoorlijn in Bulgarije: de "Rhodopenlijn". Hoewel dat deze bijzonder knappe berglijn al een tijdje in moeilijke papieren zit, blijft ze voorlopig toch nog open. We leggen vandaag het traject af van Septemvri naar Velingrad, waar we deze avond zullen overnachten. Een eerste fotostop wordt gemaakt te Varvara, waarbij de 609.75 direct laat zien wat ze in haar mars heeft bij het passeren van het mechanische inritsein. De trein is een gemixte personen- en goederentrein, zoals ze destijds vaak voorkwamen op smalspoorlijnen: heerlijke spoorwegnostalgie zoals het hoort!
's Middags moet niet enkel de stoomlocomotief tanken... Aan een ouderwets aandoend tankstation zien we deze man op zijn brommer wachten tot de bediende een bidon met diesel gevuld heeft. Dat laatste had u natuurlijk al lang op de pomp afgelezen.
We konden de 609.76 al aan het oostelijke inritsein van Varvara fotograferen en om de zaak in evenwicht te houden, voegen we daar nu een opname van het westelijke inritsein aan toe. De 609.76 vindt dat het duidelijk tijd is om de bloemetjes eens buiten te zetten.
Voorbij Varvara begint het echte berglandschap van de Rhodopenlijn. We zien de gemengde reizigers- en goederentrein hier naast het riviertje "Chepinska Reka", vlak voor de bemande halte van Tsepina.
Het voorziene programma moet wat gewijzigd worden als blijkt dat er verderop de lijn een dieseltrein in panne is gevallen. Het enkelsporige baanvak moet immers vrij worden gehouden voor een losse dieselloc die van Septemvri richting de gestrande trein (nabij Velingrad) moet rijden. Dit kost ons enkele fotostops op de lijn, maar van de wachttijd wordt wel handig gebruik gemaakt om een fotostop in te lassen in het kruisingsstation Dolene, waar we toch de passage van de losse dieselloc moeten afwachten. Ook al is de neus van de locomotief zwart door de niet ideale zonnestand, toch is uw webmaster erg tevreden van deze ongeplande opname.
Wat later zijn we terug op weg, waarbij we van een subliem avondlicht kunnen genieten. In Konstandovo vinden we deze mooie buitenbocht waar een fotostop wordt georganiseerd. Zonder twijfel is dit het meest succesvolle schijnvertrek van de dag, als de 609.76 met luide cilinderslagen voorbij komt rijden.
Na een deugddoende maaltijd keren we nog even terug naar het station, om daar de 609.76 met haar trein langs het perron te fotograferen nadat de nacht ingevallen is. Wat een bijzonder sfeervol moment, om de trein zo in alle rust te kunnen fotograferen.
° 05/04/16
Een dag later rijden we vanuit Velingrad verder naar Razlog. Door de frisse ochtendtemperatuur produceert de 609.76 een mooie witte rookpluim als we haar tussen de huizen van Velingrad door zien manoeuvreren.
Eenmaal dat we Velingrad verlaten hebben, passeren we de meest prachtige landschappen. Jammer genoeg is er maar tijd voor 2 fotostops en besluit de reisleiding ook nog eens om die op plekken in te richten waar de zonnestand alles behalve ideaal is. Het eerste fotopunt bevindt zich in een S-bocht nabij Tsvetino. De reisleiding wijst een punt aan op het einde van de S-bocht, maar uw webmaster gaat bewust in het begin van die S-bocht staan (buiten beeld voor de rest van de groep uiteraard), aangezien de zon daar toch nog ietwat aanvaardbaar staat. Na wat zoeken kan dan ook deze foto gemaakt worden van de passerende trein bij deze boom met haar mooie witte bloesems, een opname waar uw webmaster al bij al toch erg tevreden mee is.
Vlak voor het kruisingsstation van Tvsetino vinden we nog een tweede fotopunt, waar de trein bij antieke telegraafleidingen gefotografeerd kan worden. Schitterende smalspoorcharme anno 2016! Ondertussen is de lente ook in het land, getuige de boom die prachtig in bloei staat.
Tussen Tsvetino en Avramovo wordt de trein gesleept door een diesellocomotief, vanwege de erg steile hellingen en de ligging van de spoorlijn, die hier met een massa tunnels en keerlussen een dubbele achtvorm maakt. Bijzonder spectaculair, dat dan weer wel. Voorbij Avramovo (dat meteen ook het hoogst gelegen station van Bulgarije is), heeft de 609.76 weer vrij spel en zo zien we haar bij het passeren van het inritsein aan de westzijde van dit station.
Een eindje voor Cherno Mesto bevindt zich deze boogbrug die de grotendeels parallel lopende weg en een bergriviertje kruist. Hoog tijd voor een nieuwe fotostop!
In het dorp Cherno Mesto zelf bevindt zich een van de bekendere fotopunten langs de lijn, namelijk deze moskee. Ook hier wordt de 609.76 natuurlijk vereeuwigd. Overigens leven in Bulgarije meerdere godsdiensten in vrede samen, iets wat in onze contreien helaas maar zelden in de aandacht komt...
In Yakoruda houdt de zon het even voor bekeken als de 609.76 het station binnenrijdt. Links zien we een deel van de oude draaischijf, rechts maakt een UAZ-busje van het type 451 de foto helemaal af.
Hoewel uw webmaster deze spoorlijn al eerder heeft bezocht, kende hij dit punt in Yurukovo nog niet. Het geluidsspektakel zal u erbij moeten fantaseren, maar u mag van uw webmaster aannemen dat het de moeite is op het moment wanneer de 609.76 haar trein in beweging trekt op deze plek.
Een bekender fotopunt bevindt zich aan het stationnetje van hetzelfde dorp. Hoewel we hier lang wachten op een opklaring, zit er na verloop van tijd niks anders op dan de fotostop onder een wolkendek te laten plaatsvinden. Veel scheelde het niet, als je let op het dorp op de achtergrond.
In Belitsa moet worden gewacht op een reizigerstrein in de normale dienst. Tijd voor een staatsieportret van de locomotief, terwijl de ooievaars figuurlijk van de grond gaan...
Wie zou hier de kindjes bezorgen?
Na de doortocht van de reizigerstrein is het nog wachten op de vrijgave van de sectie tussen Belitsa en Razlog. Op deze sectie vindt nog een laatste fotostop plaats aan dit leuke punt in de buurt van Banya. Uw webmaster kijkt er alvast naar uit om de 609.76 opnieuw op deze knappe spoorlijn te fotograferen. Dat zal echter niet voor de komende dagen zijn, want nu is het tijd voor normaalspoor stoomtreingeweld!
° 06/04/16
Uw webmaster was voor de aanvang van deze reis erg benieuwd naar deze 46.03. Hij zou niet worden teleurgesteld... In Europa heeft hij nog nooit een stoomlocomotief in actie beleefd die zoveel herrie maakt! In Perperek laat deze gigantische tenderlocomotief (met z-e-s aangedreven assen!) al direct zien wat ze in haar mars heeft tijdens haar rit van Most naar Kardzhali. Let zeker ook even op de minaret van de plaatselijke moskee.
In de buurt van Kardzhali werd in 1963 een stuwdam in gebruik genomen, waardoor er uiteraard een groot stuwmeer ontstond op de plek waar ooit een klein bergriviertje lag. Een nieuwe ervaring voor uw webmaster: de ongeveer 50 aanwezige fotografen worden met bootjes naar een groot ponton op het meer gebracht om van daaruit de passerende 46.03 met haar goederentrein te fotograferen. Het is weer eens iets anders...
Na de foto vanop het water wordt een iets traditioneler fotopunt nabij Sredna Arda ingenomen om zo de 46.03 nog een tweede keer te fotograferen. De rookpluim is wat minder spectaculair dan tijdens het vorige schijnvertrek, maar al bij al levert het toch weer een leuke opname op.
In Kardzhali moet de 46.03 helaas haar plaats afstaan aan de 16.27, een ex-BR42, die de trein verder zal slepen tot Podkova, het eindpunt van deze lijn (niet zo ver van de Griekse grens). Niet dat dit een lelijke locomotief is, maar voor uw webmaster had de 46.03 best nog wat langer de hoofdrol mogen spelen. Genoeg geklaagd nu, want ook de 16.27 is natuurlijk een knappe stomer die het fotografisch goed doet op dit knappe viaduct nabij Balabanovo.
Na het passeren van het stadje Momchilgrad, vinden we opnieuw een boogviaduct. Ook hier wordt natuurlijk een fotostop gepland en mag de 16.27 zich van haar beste kant laten zien in een schitterend avondlicht.
"What goes up, must come down" en dus zien we een uur later de 16.27 op dezelfde brug nabij Sadovitsa. Nog enkele kilometers en Momchilgrad zal worden bereikt. Het personeel mag hier genieten van een verdiende nachtrust (de goede verstaander begrijpt al dat dit in Oost-Europa iets anders wordt ingevuld dan in onze contreien...)
° 07/04/16
Een dagje later maakt de 46.03 twee fotoritten tussen Momchilgrad en Podkova. We zien de krachtpatser hier tijdens een schijnvertrek bij het passeren van het dorpje Stareyshino, op een goede kilometer voor het eindpunt van de lijn. "Grootmoeder beer" doorbreekt zo erg luidruchtig de gemoedelijke sfeer die normaal in dit dorpje heerst. Nog een veelzeggend weetje over deze rit: deze stoomlocomotief verbruikt dermate veel water tijdens de spectaculaire schijnvertrekken, dat zelfs na een ritje van 15km de watervoorraad alweer bijgevuld moet worden...
Na terugkeer in Momchilgrad, mag de 46.03 even pauzeren, waarbij de tender voorzien wordt van zowel extra water als steenkool. Na dit alles wordt de locomotief terug voor de trein gerangeerd en kan tijdens dat manoeuvre deze foto worden gemaakt aan dit bruggetje aan de zuidelijke uitrit van Momchilgrad.
Omdat dit punt echt wel wat leuke fotomogelijkheden biedt, wachten we hier ook het vertrek van de trein op. Een halfuur later is het zover en weergalmen de luide cilinderslagen van de 46.03 door het stadje Momchilgrad bij het vertrek van de fototrein naar Podkova.
We schuiven een heel eind op richting het eindpunt van de lijn. In de buurt van Stareyshino wachten we de 46.03 op. Helaas produceert de machine niet veel rook als ze ons passeert. Sja, dat is natuurlijk het risico bij het fotograferen van een stoomlocomotief bij lenteweer.
's Avonds mag de 46.03 genieten van een welverdiende pauze, terwijl ze van vers water en een bijkomende lading steenkool wordt voorzien. Dit geeft uw webmaster voldoende tijd om de schitterende 46.03 van dichtbij te bewonderen. Op het machinistenhuis vinden we niet enkel het locnummer en het schitterende oude logo van de Bulgaarse spoorwegen terug, maar ook de aanduiding van de erg zeldzame asindeling 1-6-2.
Terwijl de locomotief wordt bevoorraad, komt dit Bulgaars gezin rustig genieten van het schouwspel. Wat een contrast met West-Europa, waar deze scène onmogelijk zou zijn door hekwerk en security-mensen die helemaal over de rooie zouden gaan bij het zien van een gezin in de sporen. En dan vergeten we zelfs nog dat het in sommige landen van West-Europa sowieso al bijna onmogelijk is om nog hoofdlijnstoom te beleven... Geef uw webmaster dan toch maar de veel gemoedelijkere aanpak van een land als Bulgarije, een land waar steeds meer stoomlocomotieven rijvaardig gerestaureerd worden en waar men een beetje normaal doet als het op toegang tot het spoorwegdomein aankomt.
De dag wordt afgerond met het keren van de stomer in de nog aanwezige keerdriehoek. We zien "grootmoeder beer" bij de terugrit van de keerdriehoek naar het station, bij het passeren van het zuidelijke seinpostje. Let zeker ook even op de schitterende antieke brommer.
° 08/04/16
Een dag later staat er een rit van Momchilgrad naar Most v.v. op het programma. Hierbij zullen de 46.03 en de 16.27 afwisselend de honneurs waarnemen. Zover is het echter nog niet, want de 46.03 moet nog tegen haar trein worden gerangeerd. We zien de rangeerder teken doen met zijn gele vlag dat de stoere tenderlocomotief mag oprijden. Een nieuwe dag kan beginnen!
En het feest begint weer! Een kwartiertje na het aanhaken van de trein gaat het sein op veilig en kan de 46.03 haar trein in beweging trekken. Ze zal deze trein van Momchilgrad naar Kardzhali slepen, waar de 16.27 het overneemt.
In Gluhar hebben we de trein ingehaald en nog net op tijd wordt dit fotopunt bereikt. Al bij al valt deze panic shot van de 46.03 met haar goederentrein nog goed mee. Nahijgend en bezweet wordt rustig richting de auto gewandeld, om vervolgens in een gezapig tempo naar Kardzhali te rijden.
Zo dadelijk zal de 46.03 haar plaats afstaan aan de 16.27. Toch hebben we nog de tijd om de grote tenderlocomotief voor haar set goederenwagens te fotograferen. Toevallig staan er links in beeld nog een aantal afgestelde goederenwagens van dezelfde soort, wat de authenticiteit van de opname nog wat bevordert.
Aangezien we nog de tijd hebben vooraleer de volgende etappe van het fotoprogramma begint, maken we van de gelegenheid gebruik om wat extra fotopunten te zoeken. Uiteraard is er tussendoor tijd voor een sfeerfotootje als we enkele koeien een ZiL-131 zien inspecteren. De derde koe staat blijkbaar op de uitkijk om te zien of er geen ongewenste toeschouwers opduiken.
Ondertussen staat de 16.27 in Most klaar voor vertrek met haar goederentrein naar Kardzhali. Aan de uitrit van het station zal de trein een tunnel induiken. Het is vanop de heuvel bovenop deze tunnel dat deze opname van de pauzerende trein gemaakt kan worden.
Omdat het weertype niet echt fameus is, wordt beslist om het vertrek vlak voor het tunnelportaal te fotograferen. Koude rillingen krijgt uw webmaster ervan, als hij de voormalige Duitse BR42 met luide cilinderslagen hoort vertrekken en waarbij de uitgehouwen rotsformaties nog voor wat extra galm zorgen.
Wat verderop ontmoeten we de 16.27 weer in de buurt van Kaloyantsi. Door het luid optrekken van de locomotief is een kudde schapen hard weggelopen van haar herder. Er zit voor de herder dus niks anders op dan rustig in de richting van die schapen te slefferen. Het leven van een Bulgaarse boer zoals het is...
In Zvezdelina ligt de spoorlijn ingeklemd tussen een rotspartij en het stuwmeer (zie ook hogerop in deze reportage). Dat levert natuurlijk schitterende motieven op voor de fotogoederentrein met de 16.27. Met dank aan de vriendelijke machinist om nog even vol op te trekken voor onze foto, aangezien hij eigenlijk aan het afremmen was.
Wat verderop staat de trein stil vlak voor een tunnel. Hoog tijd voor een sfeerbeeldje dus!
Zo ziet de scène er uit aan de uitgang van de tunnel, wanneer de 16.27 haar trein weer in beweging brengt. Hoewel dat de zon het vandaag wat laat afweten, zijn er dankzij de koelere temperaturen toch mooie sfeeropnames mogelijk door de witte rook die de stomer uitbraakt.
In Kardzhali breekt de zon toch eventjes door op het moment dat de 16.27 haar plaats afstaat aan de (ondertussen in Momchilgrad gedriehoekte) 46.03. Dat verdient een bloemetje!
Ondertussen heeft de zon plaats gemaakt voor stevige rukwinden. Gelukkig valt de windrichting nog redelijk hard mee op het moment dat de 46.03 met haar goederentrein van Kardzhali naar Momchilgrad passeert in de buurt van het dorpje Gorna Gledka.
Bij het zoeken naar het volgende fotopunt, vraagt deze schildpad toch dringend om wat aandacht. Je zou ook wel gek zijn om alleen maar treinen te fotograferen in zo'n mooi land als Bulgarije.
Iets later is het dan toch weer de beurt aan de 46.03 die niet bepaald aan een schildpaddengangetje dit viaduct in Balabanovo oversteekt.
Nog enkele meters en de 46.03 heeft Momchilgrad weer bereikt. Vlak voor de inrit van het eindstation voor vandaag, kan nog juist deze laatste foto worden gemaakt onder een zacht schijnend zonnetje. Overduidelijk zichtbaar op deze foto zijn de zes aangedreven assen van deze locomotief. Wat een beest!
Na afloop van de fotorit worden in Momchilgrad de 16.27 en de 46.03 naar het oude depot gedirigeerd voor een fotosessie. Helemaal niet lelijk om deze dames op leeftijd op deze plek te vereeuwigen!
Terwijl de meeste deelnemers aan de fotorit uitgebreid gaan dineren, prepareert het locomotiefpersoneel een lamsgebraad op geheel eigen wijze: stevig ingepakt in zilverpapier wordt het lamsvlees gedurende enkele uren bovenop de stoomdom van de wat afgekoelde 16.27 gebraden. Enkele uren later zouden ook twee Belgen worden uitgenodigd om een hapje mee te eten. Wees maar zeker dat het gesmaakt heeft! Let zeker ook even op het logo op het petje van machinist Emil, een stoomliefhebber in hart en nieren!
Tijdens het blauwe uur wordt de fotosessie met de 2 stoomlocomotieven verder gezet. Hierbij wordt de werkplaats sfeervol verlicht, wat erg knappe fotomogelijkheden oplevert.
We ronden het fotografische deel van de dag af met deze nachtopname van de 16.27. Hierna is het tijd voor het lamsgebraad van enkele foto's hogerop, gesmeerd met de nodige zelfgestookte Rakya.
° 09/04/16
Tijdens de laatste dag van deze stoomsafari door de Balkan worden de 46.03 en de 16.27 in dubbeltractie geplaatst om met de goederentrein van Momchilgrad naar Most te rijden. We zien hen hier nabij Balabanovo terwijl ze het bekende viaduct deze reis voor een laatste keer oversteken.
Wat verderop, nabij Vishegrad, gaan de regulateurs vol open om een helling in een bocht van 180° te overwinnen. Zéér stoer om de trein hier zo te zien en horen voorbij bulderen.
We nemen afscheid van de stomers bij hun vertrek in Kardzhali. De zon breekt net op het goede moment door om de beide krachtpatsers nog een laatste keer mooi in beeld te brengen. Uw webmaster kijkt met veel plezier terug op deze reis. De Bulgaarse spoorwegen zijn echt wel goed bezig met het restaureren van stoomlocomotieven en verdienen hier véél waardering voor. Uw webmaster kijkt er hard naar uit om dit land nog eens opnieuw te bezoeken voor stoomtractie in haar volle glorie, met name de 46.03 zou hij graag nog eens opnieuw in actie horen. Uw webmaster schreef het al eerder in deze reportage: wat een beest!


    Video-opnames van Bulgaarse stoomlocomotieven

Smalspoorstoomlocomotief 609.76 passeert de halte Yurukovo met een gemixte goederen- en reizigerstrein, 5 april 2016.

De 16.27 sleept een goederentrein over de boogbrug nabij Balabanovo, 6 april 2016.

De zesassige 46.03 nadert het station van Momchilgrad met een goederentrein, 8 april 2016.
Index